عفونت زخم جراحی و بخیه؛ علائم، علت و روش‌های درمان

عفونت زخم جراحی یا عفونت محل جراحی یکی از عوارضی است که ممکن است پس از یک عمل جراحی ایجاد شود. این عفونت می‌تواند فقط پوست و بافت اطراف بخیه را درگیر کند یا در موارد جدی‌تر به بافت‌های عمقی‌تر برسد.

تشخیص زودهنگام عفونت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمان به‌موقع می‌تواند از گسترش عفونت و ایجاد عوارض جدی‌تر جلوگیری کند.

در این مقاله از نوین زخم بررسی می‌کنیم عفونت زخم جراحی چیست، چه علائمی دارد، چرا ایجاد می‌شود، چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد و درمان زخم جراحی عفونی چگونه انجام می‌شود.

توجه: این مقاله آموزشی است و جایگزین معاینه پزشک یا جراح نیست. در صورت شک به عفونت محل جراحی، به‌خصوص وجود تب، درد رو به افزایش، چرک، قرمزی منتشر یا باز شدن زخم، باید توسط پزشک ارزیابی شوید.

عفونت زخم جراحی چیست؟

عفونت محل جراحی یا Surgical Site Infection (SSI) به عفونتی گفته می‌شود که در محل جراحی ایجاد می‌شود.

این عفونت ممکن است:

• محدود به پوست و بافت سطحی باشد.

• بافت‌های زیر پوست را درگیر کند.

• در موارد شدیدتر به بافت‌های عمقی‌تر یا محل جراحی برسد.

شدت و نوع عفونت تعیین می‌کند که چه درمانی لازم است.

آیا هر قرمزی اطراف بخیه نشانه عفونت است؟

خیر.

مقداری قرمزی، تورم و حساسیت در روزهای ابتدایی پس از جراحی می‌تواند بخشی از پاسخ طبیعی بدن به آسیب و ترمیم بافت باشد.

اما اگر قرمزی یا درد به‌جای کاهش، در حال افزایش باشد یا همراه با چرک، گرمی، تورم قابل توجه یا تب ایجاد شود، احتمال عفونت بیشتر می‌شود.

بنابراین فقط یک علامت به‌تنهایی برای تشخیص عفونت کافی نیست و وضعیت زخم باید در مجموع ارزیابی شود.

مهم‌ترین علائم عفونت بخیه چیست؟

علائم عفونت زخم جراحی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• افزایش قرمزی اطراف زخم

• افزایش درد

• گرمی پوست اطراف زخم

• تورم

• خروج ترشح چرکی

• ترشح بدبو

• باز شدن بخشی از زخم

• حساسیت شدید محل جراحی

• تب یا احساس ناخوشی عمومی

• گسترش قرمزی از اطراف زخم

وجود چرک از محل جراحی یکی از نشانه‌های مهم عفونت محسوب می‌شود. CDC نیز وجود ترشح چرکی را در ارزیابی عفونت محل جراحی به‌عنوان یک یافته مهم در نظر می‌گیرد.

چرک کردن بخیه نشانه چیست؟

خروج مقدار قابل توجهی ترشح غلیظ و چرکی از محل بخیه می‌تواند نشانه عفونت باشد.

با این حال، هر ترشح زردرنگ الزاماً چرک نیست.

ویژگی‌های ترشح، مقدار آن، وضعیت پوست اطراف و علائم همراه باید در کنار هم بررسی شوند.

اگر ترشح غلیظ و غیرطبیعی، افزایش درد یا قرمزی منتشر وجود دارد، بهتر است زخم توسط پزشک بررسی شود.

چرا زخم جراحی عفونی می‌شود؟

عفونت محل جراحی می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی ایجاد شود.

از جمله:

• آلودگی میکروبی

• نوع و محل جراحی

• طول مدت عمل

• وضعیت سیستم ایمنی

• دیابت و کنترل نامناسب قند خون

• مصرف برخی داروها

• سیگار

• وضعیت تغذیه

• مشکلات خون‌رسانی

• تجمع خون یا مایع در محل جراحی

• مراقبت نامناسب از زخم

البته وجود یکی از این عوامل به‌تنهایی به معنی ایجاد عفونت نیست.

عفونت سطحی و عمقی زخم جراحی

از نظر بالینی، عفونت‌های محل جراحی می‌توانند در سطوح مختلف ایجاد شوند.

عفونت سطحی

در این حالت عفونت بیشتر پوست و بافت‌های نزدیک به سطح را درگیر می‌کند.

علائم ممکن است شامل قرمزی، درد، تورم و ترشح چرکی اطراف بخیه باشند.

عفونت عمقی

در عفونت‌های عمقی، بافت‌های زیرین محل جراحی ممکن است درگیر شوند.

این وضعیت اهمیت بیشتری دارد و ممکن است نیازمند بررسی‌های تخصصی‌تر، تصویربرداری، تخلیه تجمع عفونی یا درمان‌های بیمارستانی باشد.

عفونت اندام یا فضای جراحی

در برخی جراحی‌ها ممکن است عفونت به فضای داخلی محل عمل یا اندام جراحی‌شده مرتبط باشد.

این موارد می‌توانند جدی باشند و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند.

درمان عفونت زخم جراحی چگونه است؟

درمان به شدت و عمق عفونت بستگی دارد.

بنابراین نمی‌توان برای تمام زخم‌های عفونی یک نسخه یکسان ارائه کرد.

روش‌های درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• مراقبت و پانسمان مناسب زخم

• تخلیه چرک در صورت وجود تجمع عفونی

• باز کردن بخشی از بخیه در موارد لازم

• نمونه‌برداری برای کشت میکروبی در موارد مناسب

• آنتی‌بیوتیک در صورت نیاز

• دبریدمان بافت مرده

• درمان بیماری زمینه‌ای

• مراقبت تخصصی از زخم

NICE تأکید می‌کند که در صورت عفونت محل جراحی همراه با سلولیت، باید آنتی‌بیوتیک مناسب با توجه به میکروب‌های محتمل، مقاومت‌های محلی و نتایج آزمایش‌های میکروبیولوژی انتخاب شود.

آیا برای عفونت بخیه همیشه آنتی‌بیوتیک لازم است؟

خیر، همیشه نه.

این یکی از نکات مهم درباره عفونت زخم جراحی است.

برخی عفونت‌های خفیف ممکن است بیشتر به تخلیه مناسب ترشحات یا چرک و مراقبت موضعی نیاز داشته باشند، در حالی که عفونت همراه با سلولیت یا عفونت‌های شدیدتر ممکن است به آنتی‌بیوتیک نیاز داشته باشند.

بنابراین مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک توصیه نمی‌شود.

انتخاب دارو باید توسط پزشک و بر اساس نوع عفونت، محل جراحی، شرایط بیمار و در موارد لازم نتایج کشت انجام شود.

آیا می‌توان بخیه عفونی را خودمان باز کنیم؟

خیر.

اگر بخیه دچار عفونت شده است، نباید فرد خودش بخیه‌ها را باز کند یا زخم را دستکاری کند.

گاهی پزشک برای تخلیه ترشحات یا درمان عفونت ممکن است بخشی از بخیه را باز کند، اما این تصمیم به وضعیت زخم بستگی دارد.

باز کردن خودسرانه بخیه می‌تواند باعث باز شدن بیشتر زخم و افزایش خطر عوارض شود.

آیا تخلیه چرک زخم جراحی ضروری است؟

اگر در محل جراحی تجمع چرک یا آبسه وجود داشته باشد، صرفاً استفاده از آنتی‌بیوتیک ممکن است کافی نباشد.

در چنین شرایطی پزشک ممکن است نیاز به تخلیه مجموعه عفونی داشته باشد.

راهنمای NICE نیز تخلیه چرک و برداشتن بافت مرده را در شرایط مناسب بخشی از مدیریت عفونت محل جراحی می‌داند.

شستشوی زخم جراحی عفونی چگونه انجام می‌شود؟

شستشوی زخم باید متناسب با نوع و وضعیت زخم انجام شود.

در بسیاری از موارد، پاکسازی ملایم و استفاده از روش مناسب برای مدیریت زخم کافی است.

از ریختن مواد ضدعفونی‌کننده قوی یا مواد خانگی روی زخم بدون توصیه پزشک خودداری کنید.

به‌خصوص نباید تصور کرد که هر ماده ضدعفونی‌کننده‌ای برای بافت در حال ترمیم مناسب است.

هدف از مراقبت زخم، کنترل بار میکروبی و آلودگی بدون آسیب غیرضروری به بافت سالم است.

بهترین پانسمان برای زخم جراحی عفونی چیست؟

یک پانسمان واحد برای همه زخم‌های جراحی عفونی وجود ندارد.

انتخاب پانسمان به عواملی مانند:

• میزان ترشحات

• عمق زخم

• وجود بافت مرده

• وضعیت پوست اطراف

• وجود عفونت

• اندازه زخم

• محل زخم

• نیاز به تخلیه ترشحات

بستگی دارد.

در زخم‌هایی که پس از عفونت باز شده‌اند و به‌صورت ترمیم ثانویه در حال بهبود هستند، ممکن است از پانسمان‌های تعاملی مناسب استفاده شود. NICE نیز برای زخم‌های جراحی که به‌صورت ثانویه ترمیم می‌شوند، استفاده از پانسمان مناسب و در صورت نیاز دریافت نظر متخصص مراقبت از زخم را توصیه می‌کند.

آیا پانسمان نقره برای عفونت زخم جراحی مناسب است؟

پانسمان‌های حاوی نقره در برخی شرایط به‌عنوان پانسمان ضد میکروبی موضعی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

اما وجود نقره به معنی مناسب بودن پانسمان برای تمام زخم‌های عفونی نیست.

اگر عفونت واقعی وجود داشته باشد، باید علت و شدت عفونت مشخص شود.

در عفونت‌های جدی، پانسمان نقره به‌تنهایی جایگزین تخلیه عفونت، دبریدمان یا آنتی‌بیوتیک مورد نیاز نیست.

بنابراین انتخاب پانسمان نقره باید بر اساس شرایط زخم و نظر متخصص انجام شود.

آیا می‌توان روی بخیه عفونی پماد زد؟

استفاده از پماد یا داروی موضعی بدون تشخیص علت عفونت توصیه نمی‌شود.

بعضی محصولات موضعی ممکن است برای شرایط خاص کاربرد داشته باشند، اما استفاده خودسرانه می‌تواند:

• علائم را پنهان کند.

• باعث تحریک پوست شود.

• روند ارزیابی زخم را دشوار کند.

• در برخی شرایط درمان مناسب را به تأخیر بیندازد.

در راهنمای NICE نیز برای زخم‌های جراحی که با قصد اولیه در حال ترمیم هستند، استفاده روتین از عوامل ضد میکروبی موضعی برای کاهش خطر عفونت توصیه نمی‌شود.

آیا زخم جراحی عفونی باید بسته شود؟

این موضوع کاملاً به نوع و شدت عفونت بستگی دارد.

اگر عفونت و چرک در زیر پوست تجمع کرده باشد، بستن کامل زخم ممکن است مانع خروج ترشحات شود.

گاهی پزشک تصمیم می‌گیرد بخشی از زخم باز بماند تا ترشحات تخلیه شوند و زخم از عمق به سمت سطح ترمیم شود.

این تصمیم باید توسط پزشک یا جراح گرفته شود.

باز شدن بخیه بعد از عفونت

یکی از عوارض عفونت زخم جراحی می‌تواند باز شدن بخشی از زخم باشد.

اگر زخم باز شده است:

• آن را دستکاری نکنید.

• بخیه را خودتان نبرید.

• از ریختن مواد نامناسب روی زخم خودداری کنید.

• زخم را با پانسمان مناسب محافظت کنید.

• برای ارزیابی علت باز شدن زخم با پزشک یا جراح تماس بگیرید.

اگر باز شدن زخم گسترده باشد یا با خروج بافت، خونریزی یا ترشح زیاد همراه شود، ارزیابی فوری ضروری است.

مراقبت از بخیه عفونی در خانه

مراقبت خانگی در کنار درمان پزشکی می‌تواند به حفظ شرایط مناسب زخم کمک کند.

دست‌ها را قبل و بعد از مراقبت بشویید

قبل از تماس با پانسمان یا پوست اطراف زخم، دست‌ها را به‌خوبی بشویید.

زخم را دستکاری نکنید

فشار دادن زخم برای خارج کردن چرک یا کندن دلمه‌ها می‌تواند باعث آسیب بیشتر شود.

پانسمان را طبق دستور تعویض کنید

نوع و فاصله تعویض پانسمان باید متناسب با وضعیت زخم و دستور تیم درمانی باشد.

پوست اطراف زخم را خشک و تمیز نگه دارید

رطوبت و آلودگی طولانی‌مدت اطراف زخم می‌تواند شرایط مناسبی برای تحریک پوست ایجاد کند.

داروها را طبق دستور مصرف کنید

اگر پزشک آنتی‌بیوتیک یا داروی دیگری تجویز کرده است، آن را طبق دستور مصرف کنید و بدون مشورت پزشک قطع یا تغییر ندهید.

آیا دوش گرفتن با زخم جراحی عفونی مجاز است؟

زمان و روش حمام کردن پس از جراحی به نوع عمل و وضعیت زخم بستگی دارد.

اگر زخم عفونی شده یا باز است، بهتر است دستور پزشک درباره شستشو و خیس شدن زخم رعایت شود.

از غوطه‌ور کردن زخم در وان، استخر یا آب آلوده بدون اجازه پزشک خودداری کنید.

همچنین نباید آب با فشار زیاد مستقیماً روی زخم پاشیده شود.

چه عواملی روند بهبود زخم عفونی را کند می‌کنند؟

عوامل مختلفی می‌توانند ترمیم زخم را دشوارتر کنند، از جمله:

• قند خون کنترل‌نشده

• سیگار

• سوءتغذیه

• کمبود دریافت پروتئین

• خون‌رسانی ضعیف

• فشار مداوم روی محل زخم

• عفونت کنترل‌نشده

• وجود بافت مرده

• برخی بیماری‌های زمینه‌ای

• مصرف برخی داروها

به همین دلیل درمان عفونت زخم فقط به انتخاب یک پانسمان محدود نمی‌شود.

تغذیه در ترمیم زخم جراحی

بدن برای ترمیم بافت به انرژی و مواد مغذی کافی نیاز دارد.

دریافت مناسب:

• پروتئین

• مایعات

• ویتامین‌ها

• مواد معدنی

می‌تواند بخشی از مراقبت عمومی از بیمار باشد.

اگر بیمار اشتهای کمی دارد یا زخم دیر ترمیم می‌شود، ارزیابی وضعیت تغذیه توسط پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند مفید باشد.

عفونت بخیه در افراد دیابتی

افراد مبتلا به دیابت ممکن است در معرض مشکلات بیشتری در ترمیم زخم قرار داشته باشند.

کنترل مناسب قند خون، بررسی خون‌رسانی، تشخیص زودهنگام عفونت و مراقبت مناسب از زخم اهمیت زیادی دارد.

در فرد دیابتی، هرگونه افزایش قرمزی، تورم، ترشح یا باز شدن زخم جراحی باید جدی گرفته شود.

آیا بوی بد زخم جراحی نشانه عفونت است؟

بوی بد می‌تواند در برخی زخم‌های عفونی دیده شود، اما بو به‌تنهایی برای تشخیص عفونت کافی نیست.

برای مثال، CDC در تعریف‌های نظارتی خود تأکید می‌کند که بوی زخم به‌تنهایی معیار کافی برای اثبات چرک یا عفونت نیست.

بنابراین باید بوی زخم همراه با سایر علائم مانند ترشح، قرمزی، درد، تورم و وضعیت عمومی بیمار ارزیابی شود.

چه زمانی عفونت زخم جراحی خطرناک است؟

برخی علائم نیازمند ارزیابی سریع پزشکی هستند.

اگر موارد زیر وجود دارد، مراجعه فوری به پزشک یا مرکز درمانی اهمیت دارد:

• تب یا لرز

• قرمزی در حال گسترش

• درد شدید یا رو به افزایش

• تورم قابل توجه

• خروج چرک زیاد

• باز شدن قابل توجه زخم

• بی‌حالی شدید

• ضربان قلب بالا یا احساس ناخوشی شدید

• تغییر رنگ بافت اطراف زخم

• خونریزی قابل توجه

در صورت علائم شدید عمومی، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

آیا عفونت زخم جراحی قابل پیشگیری است؟

همه عفونت‌های محل جراحی قابل پیشگیری نیستند، اما رعایت اصول مراقبتی می‌تواند خطر آن‌ها را کاهش دهد.

از اقدامات مهم می‌توان به:

• رعایت بهداشت دست

• مراقبت صحیح از زخم

• رعایت دستورالعمل جراح

• کنترل قند خون در افراد دیابتی

• تغذیه مناسب

• ترک سیگار

• جلوگیری از دستکاری زخم

• استفاده صحیح از پانسمان

اشاره کرد.

راهنماهای CDC نیز مجموعه‌ای از اقدامات مبتنی بر شواهد را برای کاهش خطر عفونت محل جراحی ارائه کرده‌اند.

جمع‌بندی

عفونت زخم جراحی و بخیه می‌تواند از یک التهاب یا عفونت سطحی تا عفونت‌های عمقی و جدی متغیر باشد.

مهم‌ترین علائمی که باید مورد توجه قرار گیرند عبارت‌اند از:

• افزایش قرمزی

• افزایش درد

• گرمی و تورم

• ترشح چرکی

• باز شدن زخم

• تب

• گسترش التهاب اطراف محل جراحی

درمان به علت و شدت عفونت بستگی دارد و ممکن است شامل مراقبت تخصصی از زخم، تخلیه چرک، دبریدمان، پانسمان مناسب و در صورت نیاز آنتی‌بیوتیک باشد.

مهم‌ترین نکته این است که عفونت بخیه را خودسرانه با آنتی‌بیوتیک، پماد یا مواد ضدعفونی‌کننده درمان نکنید. اگر به عفونت محل جراحی شک دارید، ارزیابی پزشک یا جراح بهترین اقدام است.

نوین زخم؛ مرجع آگاهی و انتخاب محصولات تخصصی مراقبت از زخم و پانسمان‌های نوین.