درمان زخم‌های شریانی؛ تشخیص، درمان و انتخاب بهترین پانسمان

زخم‌های شریانی یکی از انواع مهم و پیچیده زخم‌های مزمن هستند که در اثر کاهش جریان خون شریانی و نرسیدن اکسیژن و مواد مغذی کافی به بافت ایجاد می‌شوند. در این نوع زخم، مشکل اصلی فقط خود زخم نیست؛ بلکه اختلال در خون‌رسانی اندام نقش اساسی در ایجاد و تداوم زخم دارد.

به همین دلیل، درمان زخم شریانی صرفاً با شست‌وشو و پانسمان امکان‌پذیر نیست. اگر کاهش خون‌رسانی اصلاح نشود، حتی پیشرفته‌ترین پانسمان‌ها نیز ممکن است نتوانند روند ترمیم را به شکل مطلوب پیش ببرند.

در این مقاله از نوین زخم، مهم‌ترین نکات مربوط به شناسایی، ارزیابی و درمان زخم‌های شریانی، اصول مراقبت از زخم، انتخاب پانسمان مناسب و علائم هشداردهنده‌ای که نیاز به مراجعه فوری پزشکی دارند را بررسی می‌کنیم.

زخم شریانی چیست؟

زخم شریانی یا Arterial Ulcer زخمی است که معمولاً در اثر کاهش جریان خون از طریق شریان‌های اندام ایجاد می‌شود.

در حالت طبیعی، شریان‌ها خون حاوی اکسیژن و مواد مغذی را به بافت‌ها می‌رسانند. هنگامی که شریان‌ها به دلیل تصلب شرایین، تنگی یا انسداد دچار مشکل می‌شوند، خون‌رسانی کاهش پیدا می‌کند.

کاهش خون‌رسانی باعث می‌شود:

• اکسیژن کمتری به بافت برسد.

• مواد مغذی کافی برای ترمیم زخم وجود نداشته باشد.

• دفع مواد زائد سلولی مختل شود.

• توانایی بدن برای مقابله با عفونت کاهش پیدا کند.

• ترمیم بافت به‌شدت کند شود.

• در موارد شدید، بافت دچار ایسکمی و نکروز شود.

بنابراین در زخم شریانی باید همزمان دو مسئله مورد توجه قرار گیرد:

۱. درمان و مراقبت از خود زخم

۲. تشخیص و درمان اختلال خون‌رسانی

مهم‌ترین علت ایجاد زخم شریانی چیست؟

یکی از شایع‌ترین علل زخم‌های شریانی، بیماری شریان محیطی یا PAD است.

در این بیماری، شریان‌ها معمولاً به دلیل تجمع پلاک‌های چربی و تغییرات دیواره عروق تنگ می‌شوند و جریان خون به اندام کاهش پیدا می‌کند.

عوامل افزایش‌دهنده خطر عبارت‌اند از:

• سیگار و مصرف دخانیات

• دیابت

• فشار خون بالا

• افزایش چربی خون

• بیماری‌های قلبی و عروقی

• افزایش سن

• چاقی

• کم‌تحرکی

• سابقه بیماری عروقی

• سابقه سکته قلبی یا مغزی

• بیماری مزمن کلیه

ترکیب چند مورد از این عوامل می‌تواند احتمال ایجاد اختلال شریانی و زخم ایسکمیک را افزایش دهد.

زخم شریانی بیشتر در کدام قسمت بدن ایجاد می‌شود؟

زخم‌های شریانی معمولاً در نواحی‌ای ایجاد می‌شوند که خون‌رسانی آنها کاهش یافته یا تحت فشار و آسیب قرار گرفته است.

مکان‌های شایع عبارت‌اند از:

• انگشتان پا

• نوک انگشتان

• کناره خارجی پا

• پاشنه

• قوزک پا

• قسمت‌های تحت فشار پا

• ساق پا در برخی بیماران

در موارد شدید، ممکن است زخم از یک ناحیه کوچک شروع شده و در صورت تداوم ایسکمی گسترش پیدا کند.

ظاهر زخم شریانی چگونه است؟

شناخت ظاهر زخم می‌تواند به تشخیص اولیه کمک کند، اما تشخیص قطعی فقط با معاینه و ارزیابی عروقی امکان‌پذیر است.

زخم شریانی معمولاً ویژگی‌هایی مانند موارد زیر دارد:

• شکل نسبتاً مشخص و گاهی گرد

• لبه‌های واضح و نسبتاً مشخص

• بستر زخم ممکن است کم‌خون، رنگ‌پریده یا دارای بافت نکروتیک باشد.

• ترشح زخم ممکن است کم باشد.

• پوست اطراف زخم ممکن است سرد باشد.

• رنگ پوست می‌تواند تغییر کند.

• نبض شریانی ممکن است کاهش پیدا کند.

• در مراحل پیشرفته ممکن است نکروز و سیاه‌شدن بافت ایجاد شود.

یکی از ویژگی‌های مهم این زخم‌ها، درد قابل توجه است؛ به‌خصوص در شرایطی که خون‌رسانی بسیار کاهش یافته باشد.

تفاوت زخم شریانی و زخم وریدی چیست؟

تشخیص افتراقی اهمیت زیادی دارد، زیرا رویکرد درمانی زخم شریانی و وریدی یکسان نیست.

زخم شریانی

معمولاً:

• خون‌رسانی اندام کاهش یافته است.

• پا ممکن است سرد باشد.

• نبض محیطی کاهش می‌یابد.

• درد می‌تواند شدید باشد.

• زخم بیشتر در انگشتان، پا و نقاط تحت فشار دیده می‌شود.

• ترشح معمولاً کم‌تر است.

• بالا قرار دادن پا ممکن است درد را تشدید کند.

زخم وریدی

معمولاً:

• بیشتر در قسمت پایین ساق و اطراف قوزک ایجاد می‌شود.

• تورم پا شایع است.

• پوست ممکن است دچار تغییرات رنگی شود.

• ترشح زخم ممکن است زیاد باشد.

• احساس سنگینی پا شایع است.

• با بالا بردن پا معمولاً علائم و تورم بهتر می‌شوند.

نکته بسیار مهم: درمان فشاری که در بسیاری از زخم‌های وریدی کاربرد دارد، در بیمار دارای اختلال شدید شریانی می‌تواند خطرناک باشد. بنابراین قبل از استفاده از درمان فشاری باید وضعیت خون‌رسانی اندام ارزیابی شود.

چگونه زخم شریانی تشخیص داده می‌شود؟

ارزیابی بیمار باید فراتر از مشاهده ظاهری زخم باشد.

پزشک یا تیم تخصصی زخم معمولاً موارد زیر را بررسی می‌کند:

۱. بررسی نبض‌های محیطی

نبض شریان‌های اندام بررسی می‌شود تا مشخص شود جریان خون تا چه اندازه کاهش یافته است.

۲. شاخص مچ پا به بازو یا ABI

یکی از روش‌های مهم ارزیابی بیماری شریانی، اندازه‌گیری Ankle-Brachial Index یا ABI است.

در این روش فشار خون مچ پا با فشار خون بازو مقایسه می‌شود.

نتیجه ABI می‌تواند به تشخیص اختلال خون‌رسانی کمک کند؛ با این حال در بعضی بیماران، به‌خصوص افراد مبتلا به دیابت یا بیماری کلیوی، ممکن است به دلیل کلسیفیکاسیون عروق نتیجه ABI قابل اعتماد نباشد.

۳. شاخص انگشت پا به بازو یا TBI

در شرایطی که ABI محدودیت دارد، اندازه‌گیری فشار انگشت پا و شاخص TBI می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره خون‌رسانی ارائه کند.

۴. داپلر عروقی

سونوگرافی داپلر عروق می‌تواند برای بررسی جریان خون و شناسایی محل تنگی یا انسداد مورد استفاده قرار گیرد.

۵. بررسی‌های تصویربرداری عروقی

در مواردی که نیاز به ارزیابی دقیق‌تر عروق یا برنامه‌ریزی برای مداخله وجود داشته باشد، پزشک ممکن است از روش‌های تصویربرداری پیشرفته‌تر استفاده کند.

هدف اصلی درمان زخم شریانی چیست؟

درمان موفق زخم شریانی باید چند هدف را همزمان دنبال کند:

بهبود خون‌رسانی + محافظت از زخم + کنترل عفونت + کنترل درد + حفظ بافت سالم + درمان عوامل خطر

اگر جریان خون به اندازه کافی اصلاح نشود، احتمال عدم ترمیم زخم افزایش پیدا می‌کند.

به همین دلیل، بیمار مبتلا به زخم شریانی ممکن است علاوه بر متخصص زخم، نیاز به ارزیابی توسط متخصص قلب و عروق، جراح عروق یا متخصص مربوط به بیماری عروقی داشته باشد.

درمان اصلی زخم شریانی

۱. اصلاح خون‌رسانی

مهم‌ترین بخش درمان در بسیاری از زخم‌های شریانی، بررسی امکان بهبود جریان خون است.

بسته به محل و شدت انسداد، وضعیت عمومی بیمار و شرایط عروقی، پزشک ممکن است روش‌هایی مانند:

• درمان دارویی

• آنژیوپلاستی

• باز کردن عروق با روش‌های داخل عروقی

• استنت‌گذاری در موارد مناسب

• جراحی بای‌پس عروقی

را در نظر بگیرد.

نوع درمان کاملاً وابسته به وضعیت بیمار است و نمی‌توان برای همه زخم‌های شریانی یک روش ثابت تجویز کرد.

۲. ترک سیگار

سیگار یکی از مهم‌ترین عوامل قابل اصلاح در بیماری شریان محیطی است.

ترک سیگار می‌تواند بخش مهمی از برنامه درمانی بیمار مبتلا به بیماری شریانی باشد.

در بیمار مبتلا به زخم شریانی، ادامه مصرف دخانیات می‌تواند روند درمان را دشوارتر کند.

۳. کنترل بیماری‌های زمینه‌ای

کنترل مناسب بیماری‌های همراه اهمیت زیادی دارد.

از جمله:

• دیابت

• فشار خون

• چربی خون

• بیماری‌های قلبی

• بیماری کلیوی

• اضافه وزن

کنترل این عوامل به کاهش خطر پیشرفت بیماری عروقی و ایجاد زخم‌های جدید کمک می‌کند.

۴. کنترل درد

درد ناشی از ایسکمی می‌تواند قابل توجه باشد.

کنترل درد باید با توجه به وضعیت بیمار و تحت نظر پزشک انجام شود.

در صورتی که درد به‌طور ناگهانی افزایش پیدا کند یا همراه با سردی، بی‌حسی، تغییر رنگ یا ضعف اندام باشد، نباید آن را صرفاً درد معمول زخم در نظر گرفت و باید احتمال کاهش شدید خون‌رسانی بررسی شود.

۵. مراقبت از زخم

پس از ارزیابی خون‌رسانی، مراقبت صحیح از خود زخم اهمیت زیادی دارد.

اصول کلی مراقبت شامل:

• ارزیابی منظم اندازه و عمق زخم

• شست‌وشوی مناسب

• حفظ محیط مناسب برای ترمیم

• کنترل ترشحات

• محافظت از زخم در برابر ضربه

• جلوگیری از آسیب مکانیکی

• کنترل عفونت در صورت وجود

• انتخاب پانسمان متناسب با وضعیت زخم

است.

انتخاب پانسمان مناسب برای زخم شریانی

یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم یک پانسمان خاص برای تمام زخم‌های شریانی بهترین گزینه است.

در واقع انتخاب پانسمان باید بر اساس ویژگی‌های زخم انجام شود.

پارامترهایی مانند:

• میزان ترشح

• وجود عفونت

• وجود بافت نکروتیک

• عمق زخم

• وضعیت پوست اطراف

• خون‌رسانی

• وجود بوی نامطبوع

• وضعیت بافت گرانولاسیون

در انتخاب پانسمان مؤثر هستند.

زخم شریانی با ترشح کم

در زخم‌هایی که ترشح زیادی ندارند، معمولاً نیاز به پانسمان‌های بسیار جاذب وجود ندارد.

هدف می‌تواند محافظت از زخم و جلوگیری از خشک‌شدن نامناسب بستر آن باشد.

پانسمان‌های مناسب بسته به شرایط زخم می‌توانند شامل انواع:

• پانسمان‌های غیرچسبنده

• فوم‌های مناسب

• پانسمان‌های محافظ

• برخی پانسمان‌های هیدروژل در شرایط انتخاب‌شده

باشند.

زخم شریانی با ترشح زیاد

اگر زخم ترشح قابل توجه داشته باشد، باید پانسمانی انتخاب شود که بتواند ترشحات را مدیریت کرده و از آسیب به پوست اطراف جلوگیری کند.

در چنین شرایطی ممکن است از پانسمان‌های:

• فوم

• آلژینات

• هیدروفایبر

• پانسمان‌های جاذب

استفاده شود.

اما انتخاب نهایی به شرایط واقعی زخم و میزان خون‌رسانی بستگی دارد.

اگر زخم شریانی عفونی باشد چه کنیم؟

وجود عفونت در یک زخم ایسکمیک اهمیت زیادی دارد.

علائم احتمالی عفونت عبارت‌اند از:

• افزایش درد

• قرمزی و گرمی اطراف زخم

• تورم

• افزایش ترشحات

• ترشح چرکی

• بوی نامطبوع

• گسترش قرمزی

• تب

• بدحال شدن عمومی بیمار

در صورت شک به عفونت، بیمار باید از نظر شدت عفونت ارزیابی شود.

درمان ممکن است شامل:

• پاک‌سازی مناسب زخم

• مدیریت بستر زخم

• استفاده از پانسمان مناسب

• نمونه‌گیری در شرایط لازم

• درمان آنتی‌میکروبی موضعی در موارد انتخاب‌شده

• آنتی‌بیوتیک سیستمیک در صورت وجود اندیکاسیون

باشد.

آنتی‌بیوتیک خوراکی یا تزریقی نباید صرفاً به دلیل وجود زخم و بدون ارزیابی عفونت تجویز شود.

آیا دبریدمان در زخم شریانی انجام می‌شود؟

دبریدمان یا برداشتن بافت مرده می‌تواند در مدیریت بسیاری از زخم‌ها ضروری باشد؛ اما در زخم شریانی باید با احتیاط بسیار بیشتری انجام شود.

اگر خون‌رسانی به‌شدت کاهش یافته باشد، برداشتن گسترده بافت نکروتیک بدون توجه به وضعیت عروق می‌تواند باعث ایجاد یا گسترش یک زخم باز شود که توان ترمیم کافی ندارد.

بنابراین قبل از دبریدمان گسترده، وضعیت خون‌رسانی باید بررسی شود.

در بعضی زخم‌های ایسکمیک، پزشک ممکن است تا زمان بهبود خون‌رسانی، رویکرد محافظه‌کارانه‌تری را ترجیح دهد.

آیا استفاده از وکیوم تراپی در زخم شریانی امکان‌پذیر است؟

وکیوم تراپی یا NPWT در برخی زخم‌ها کاربرد دارد، اما نباید آن را درمان اصلی ایسکمی در نظر گرفت.

اگر خون‌رسانی ناکافی باشد، وکیوم نمی‌تواند جایگزین اصلاح اختلال عروقی شود.

استفاده از NPWT باید بر اساس شرایط زخم، میزان خون‌رسانی، وضعیت بافت و نظر تیم درمان انجام شود.

در برخی شرایط پس از بهبود خون‌رسانی و آماده شدن بستر زخم، وکیوم تراپی می‌تواند به عنوان بخشی از برنامه درمانی مورد استفاده قرار گیرد.

آیا پانسمان نقره برای زخم شریانی مناسب است؟

پانسمان‌های حاوی نقره مانند برخی انواع فوم، هیدروفایبر و آلژینات نقره می‌توانند در برخی زخم‌های دارای بار میکروبی بالا یا عفونت موضعی کاربرد داشته باشند.

اما نقره باعث باز شدن شریان مسدود نمی‌شود.

بنابراین:

پانسمان نقره ≠ درمان اختلال خون‌رسانی

اگر علت اصلی زخم، ایسکمی شدید باشد، استفاده از پانسمان نقره به تنهایی نمی‌تواند مشکل اصلی را برطرف کند.

مدت و ضرورت استفاده از پانسمان‌های آنتی‌میکروبی نیز باید به‌صورت دوره‌ای ارزیابی شود.

آیا کمپرس یا جوراب فشاری برای زخم شریانی مناسب است؟

این موضوع اهمیت بسیار زیادی دارد.

در زخم‌های وریدی، درمان فشاری یکی از ارکان مهم درمان است؛ اما در بیماری شریانی، فشار خارجی می‌تواند در برخی بیماران باعث کاهش بیشتر جریان خون شود.

بنابراین:

قبل از استفاده از جوراب فشاری، بانداژ فشاری یا هر نوع درمان کمپرس، وضعیت شریانی بیمار باید ارزیابی شود.

در بیمار مبتلا به بیماری شریانی شدید، استفاده خودسرانه از درمان فشاری می‌تواند خطرناک باشد.

مراقبت روزانه از پای بیمار مبتلا به زخم شریانی

بیمار باید از پا و اندام مبتلا به‌خوبی مراقبت کند.

توصیه‌های مهم:

• پا را روزانه از نظر زخم، تغییر رنگ و آسیب بررسی کنید.

• از راه رفتن با پای برهنه خودداری کنید.

• کفش مناسب و بدون نقاط فشار استفاده کنید.

• از ایجاد تاول و زخم جدید جلوگیری کنید.

• ناخن‌ها را با احتیاط کوتاه کنید.

• از گرمای مستقیم مانند بخاری یا کیسه آب گرم روی پای کم‌حس استفاده نکنید.

• از ضربه و فشار طولانی‌مدت جلوگیری کنید.

• پانسمان را طبق برنامه درمانی تعویض کنید.

• پوست اطراف زخم را از نظر قرمزی، تورم و تحریک بررسی کنید.

چه زمانی زخم شریانی یک وضعیت اورژانسی است؟

برخی علائم می‌توانند نشانه کاهش شدید یا ناگهانی خون‌رسانی باشند و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند.

از جمله:

درد ناگهانی و شدید پا

به‌خصوص اگر با تغییرات دیگر همراه باشد.

سرد شدن واضح اندام

اگر پا یا انگشتان نسبت به سمت مقابل به‌طور محسوسی سردتر شوند.

تغییر رنگ شدید

مانند رنگ‌پریدگی، کبودی یا سیاه‌شدن انگشتان.

بی‌حسی یا گزگز شدید

به‌خصوص اگر جدید یا ناگهانی ایجاد شده باشد.

ضعف یا ناتوانی در حرکت دادن اندام

این علامت می‌تواند بسیار جدی باشد.

افزایش سریع اندازه زخم یا نکروز

گسترش سریع سیاهی یا مرگ بافت نیازمند ارزیابی فوری است.

علائم عفونت شدید

تب، لرز، بدحالی عمومی، گسترش قرمزی یا ترشح چرکی قابل توجه باید جدی گرفته شود.

آیا زخم شریانی کاملاً درمان می‌شود؟

پاسخ به این سؤال به علت و شدت بیماری عروقی بستگی دارد.

اگر خون‌رسانی قابل اصلاح باشد و علت اصلی به‌موقع درمان شود، شرایط ترمیم زخم می‌تواند به شکل قابل توجهی بهتر شود.

اما در ایسکمی شدید، زخم ممکن است به درمان طولانی‌مدت نیاز داشته باشد و حتی خطر از دست رفتن بافت یا اندام وجود داشته باشد.

بنابراین زمان مراجعه و تشخیص اختلال خون‌رسانی اهمیت بسیار زیادی دارد.

اشتباهات رایج در درمان زخم شریانی

اشتباه اول: فقط تعویض پانسمان

اگر مشکل اصلی انسداد شریان باشد، تعویض مکرر پانسمان به‌تنهایی کافی نیست.

اشتباه دوم: استفاده خودسرانه از پانسمان‌های مختلف

پانسمان باید بر اساس وضعیت بستر زخم انتخاب شود.

اشتباه سوم: استفاده خودسرانه از کمپرس

در بیماری شریانی، درمان فشاری بدون ارزیابی عروقی می‌تواند خطرناک باشد.

اشتباه چهارم: دبریدمان تهاجمی بدون بررسی خون‌رسانی

قبل از دبریدمان گسترده باید وضعیت خون‌رسانی مشخص شود.

اشتباه پنجم: مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک

وجود زخم به‌تنهایی به معنی وجود عفونت نیازمند آنتی‌بیوتیک نیست.

اشتباه ششم: بی‌توجهی به سیگار

ادامه مصرف دخانیات می‌تواند کنترل بیماری عروقی را دشوارتر کند.

نقش پانسمان‌های نوین در درمان زخم شریانی

پانسمان‌های نوین می‌توانند در مدیریت بستر زخم نقش مهمی داشته باشند، اما باید جایگاه آنها به‌درستی تعریف شود.

هدف استفاده از پانسمان مناسب می‌تواند شامل:

• کنترل ترشحات

• محافظت از بستر زخم

• جلوگیری از آسیب بیشتر

• حفظ محیط مناسب برای ترمیم

• کاهش تماس زخم با عوامل خارجی

• مدیریت بار میکروبی در شرایط انتخاب‌شده

• محافظت از پوست اطراف

باشد.

انتخاب پانسمان باید زخم‌محور باشد، نه صرفاً بر اساس نام تجاری محصول.

در مجموعه محصولات نوین زخم نیز انتخاب پانسمان باید بر اساس نوع زخم، میزان ترشح، وضعیت بافت، احتمال عفونت و شرایط خون‌رسانی انجام شود.

یک الگوریتم ساده برای برخورد با زخم شریانی

مرحله اول

مشاهده و ارزیابی زخم.

مرحله دوم

بررسی علائم ایسکمی و وضعیت نبض محیطی.

مرحله سوم

ارزیابی عروقی با روش مناسب مانند ABI، TBI یا داپلر در صورت نیاز.

مرحله چهارم

ارجاع به پزشک یا متخصص عروق در صورت وجود اختلال قابل توجه خون‌رسانی.

مرحله پنجم

بررسی و درمان عوامل خطر مانند سیگار، دیابت، فشار خون و چربی خون.

مرحله ششم

انتخاب پانسمان بر اساس میزان ترشح، بافت زخم و وضعیت پوست اطراف.

مرحله هفتم

کنترل عفونت در صورت وجود.

مرحله هشتم

ارزیابی منظم روند ترمیم.

مرحله نهم

در صورت عدم بهبود یا بدتر شدن زخم، بررسی مجدد علت و وضعیت خون‌رسانی.

جمع‌بندی

زخم شریانی یکی از زخم‌هایی است که درمان آن باید با نگاه عروقی و زخم‌محور انجام شود.

مهم‌ترین اصل این است که درمان را فقط به سطح زخم محدود نکنیم. در بسیاری از موارد، علت اصلی زخم کاهش خون‌رسانی است و تا زمانی که این مشکل به‌درستی ارزیابی و در صورت امکان اصلاح نشود، احتمال ترمیم زخم کاهش می‌یابد.

ارزیابی خون‌رسانی، کنترل عوامل خطر، ترک سیگار، درمان بیماری‌های زمینه‌ای، کنترل عفونت، مراقبت صحیح از بستر زخم و انتخاب پانسمان مناسب، بخش‌های مهم مدیریت این بیماران هستند.

اگر زخم همراه با درد شدید یا ناگهانی، سردی پا، تغییر رنگ، بی‌حسی، ضعف اندام، سیاه‌شدن بافت یا علائم عفونت شدید باشد، مراجعه سریع پزشکی ضروری است.

نوین زخم با تمرکز بر محصولات تخصصی مراقبت از زخم و پانسمان‌های نوین، تلاش می‌کند انتخاب محصولات مناسب برای انواع زخم‌ها را برای بیماران، مراقبین و متخصصان ساده‌تر کند.

برای انتخاب پانسمان مناسب، بهتر است نوع زخم، میزان ترشح، وضعیت بافت، وجود عفونت و مهم‌تر از همه وضعیت خون‌رسانی اندام به‌صورت تخصصی بررسی شود.